جمعه, 31 شهریور 1396


تماس با ما

ارومیه - بلوار شهید باهنر - شرکت سهامی آب منطقه ای آذربایجان غربی
کد پستی : ۵۷۱۳۱۵۹۵۵۵۴
تلفن :  ۳۳۴۵۴۰۹۵ ـ ۳۳۴۴۷۰۵۲ ـ ۳۳۴۴۲۷۲۰ـ ۰۴۴
فکس : ۳۳۴۴۰۰۹۱ ـ ۰۴۴

ایمیل : info@agrw.ir
 

 

آمار بازدیدکنندگان
کاربران آنلاین :8
بیشترین بازدید همزمان:90
بازدید امروز :130
بازدید دیروز :1878
کل بازدید :840761
میانگین بازدید :854
آخرین به روزرسانی:1396/06/30 11:06:49

 

سد قجور، نگین سدهای قدیمی ایران

 

شهرستان تکاب در منطقه ای قرار دارد که آثار طبیعی و باستانی اش حیرت انگیز و گیراست . مجموعه تخت سلیمان بی تردید از دیدنی ترین آثار گذشتگان در کشور و چرخه آبهای زیرزمینی در آن از شگفتیهای طبیعت بشمار میرود . غنای مواد معدنی در این منطقه از یکسو و فقر آب از سوی دیگر ، یادآور توزیعی عجیبند که حکمت آن بر ما دانسته نیست و لی آنجچه در این میان جالب توجه است ، چالش گذشتگان برای تامین نیازهای خود می باشد . یخچال الغ بیگ (اغول بیگ) و سد قجور ، در گذشته های نزدیکتر و مجموعه تخت سلیمان در زمانهای دورتر ، همگی نمونه هایی  از درک صحیح طبیعت و طراحی واقع بینانه مهندسان بی نام و نشان این سرزمینند .
مجموعه حاضر با هدف معرفی یکی از آثار ارزشمند مهندسی آب در منطقه ، یعنی سد ذخیره ای قجور ارائه شده است .

موقعیت و راههای دسترسی

سد قجور در شهرستان تکاب در 5 کیلومتری شرق شهر تکاب و دو کیلومتری شمالشرق روستای قجور در فاصله حدود 300 متری جاده آسفالته تکاب - یولقون آغاج در داخل یک دره با پهنا و ژرفای کم قرار دارد .

اهداف اجرایی و شرایط کنونی سد

سد قجور تکاب با هدف تامین آب کشاورزی و شرب روستاهای پائین دست احداث شده است و مدتی نیز از آب ذخیره شده این سد برای آبیاری فضای سبز شهر تکاب استفاده میشد ، لیکن امروزه تنها مقدار محدودی از اراضی کشاورزی از آن بهره میبرند . در حال حاضر بخشهایی از پوسته بالادست سد در ناحیه تاج و مقداری از پوسته در پنجه سد فروریخته و دریچه ها همگی از کار افتاده اند و رسوب بسیاری در دریاچه انباشته شده است . البته تلاشهایی از سوی مسئولین محلی برای مرمت این سد بعمل آمده است .

نوع تاسیسات آبی

بدنه سد قجور با استفاده از سنگهای تراش خورده بدون بند در رویه بالادستی و پائین دستی ساخته شده که میان آنها را با سنگ لاشه و ملات ماسه آهک پر کرده اند . حداکثر ارتفاع سد از پی 18 متر ، طول تاج 82.5 متر و عرض آن 6.5 متر در تاج و در حدود 8 متر در پی می باشد . این سد از نوع ذخیره ای ایست و در عرض دره ای قرار یافته که دارای یک مجرای دو شاخه و رودآبست . در ابتدای شاخه چپ یک چشمه قرار دارد که در بیشتر ایام سال فعال می باشد و آب آن به دریاچه سد جاریست . شاخه راست که محل عبور رواناب ها یا آب بارشهاست در ایام معدودی از سال آب دارد . عمده رسوبات موجود در دریاچه از این آبراهه حمل شده اند .
تاسیسات جانبی سد شامل یک سرریز اضطراری (Fuse plug) در تکیه گاه چپ بعرض حدود 2.5 متر می باشد که در سنگ آهک کنده شده و رقوم کف آن حدود نیم متر پائین تر از تاج سد و ادامه تکیه گاه مزبور می باشد . سرسره آبی دنباله سرریز یک صخره طبیعی با شیب نزدیک به قائم است که آب سرریز شده از روی آن بصورت آبشار برسطح سنگهای پای صخره یاد شده ریخته و پس ازاستهلاک انرژی به خط القعر دره پائین دست سد جریان می یابد . سایر تاسیسات جانبی سد شامل شش دریچه آبگیر و یک دریچه تخلیه رسوب می باشد . دریچه تخلیه رسوب در پائین ترین تراز از سد و مستقیما" بر روی سنگ کف واقع شده است . دریچه های آبگیر دارای اندازه های متفاوت هستند و در ترازهای مختلف و همگی در جان سد واقع شده اند و کف آنها در واقع سطح سنگ کف می باشد . محور کلیه خروجی های سد موازی محور دره است ، ابتدای هر آبگیر در پوسته بالادست سد و انتهای آن درست همسطح پوسته پائین دستی سد می باشد . بدلیل کاهش پله ای ضخامت جسم سد در ترازهای بالاتر ، دریچه های بالائی دارای دالانهای کوتاهتر هستند بهمین ترتیب ابعاد دریچه ها نیز کاهش می یابد بگونه ای که احتمالا" مقدار آب خروجی از سیستم در طول بهره برداری ثابت می مانده است .مانوردریچه ها با استفاده از پله های مماس به پوسته بالادست سد که در مجاورتهر دو تکیه گاه قرار دارند صورت می گرفته و آنطور که گفته میشود در ابتدای هر یک از دالانهای خروج آب ، که دو تای آنها در تکیه گاه راست و چهار مورد دیگر در تکیه گاه چپ قرار دارند ، یک منفذ دایره شکل افقی برای ورود آب وجود داشته که توسط یک گوی چدنی مسدود میشده و با پائین رفتن سطح آب دریاچه ، بهره بردار با استفاده پله های ذکر شده و کشیدن زنجیر متصل به گوی ، گوی را از روی دهانه منفذ ورودی برداشته و اب به داخل دالان آبگیر جریان می یافته است . کلیه آبهایی که به این ترتیب توسط سد تنظیم و رها می شدند در جلو سد و به موازات محور آن جریان یافته و به خط القعر دره میرسیدند که بدلیل مارنی ماسه سنگی و کنگلومرایی بودن و نفوذ ناپذیری این مواد آبهای رها شده بدون نفوذ در زمین بطور ثقلی بسوی پائین دست جریان پیدا می کرده و نهایتا" وارد کانال آب اراضی مزروعی میشدند . به لحاظ وجود رخنمون سنگی در جلو سد ، جریان آب تا مدتهای مدید قادر نمی بود موجب تخریب محل و در نهایت تهدید جسم سد گردد .

مصالح ساختمانی و منابع قرضه

کلیه مصالح ساختمانی بکار رفته در سد قجور از محدوده محل سد تامین شده است و شامل آهک با مقدار کمی ماسه و سنگهای آهکی می باشند ، آثاری از کوره های پخت آهک هنوز در بالادست محل سد در ساحل چپ باقیست .

دیدگاههای مهندسی

سد ذخیره ای قجور در ابعاد و نوع خود گوهری بشمار میرود . اصول هیدرولیکی سازه ای ، و پی سازی در ساخت آن رعایت شده و شناخت طراحان و سازندگان سد از طبیعت اطراف خود در حد کمال بوده است . انتخاب ساختگاه سد ، نوع سد ، سیستم های آبگیر و تخلیه رسوب ، نوع و محل سرریز و سیستم انتقال آب از پای سد به محل مصرف همگی با در نظر داشتن اصول مهندسی و امکانات محلی آنزمان طرح و اجرا شده اند . نحوه مدیریت کارگاه احداث سد معلوم نیست لیکن ساختن این اثر با وجود محدودیتهای ذیل در مدت پنج سال ، نشان از یک مدیریت مثمر دارد :
- تکاب در روزهای بسیاری از سال سردترین شهر کشور می باشد در واقع تعداد روزهایی که کارگاه سدسازی میتوانسته فعال باشد از 150 روز در سال تجاوز نمی نماید .
- اگرچه سد با ارزانترین مصالح ممکن ساخته شده ولی تعداد کارگران و بنایان تامین کنندگان مصالح و مهندسین ناظر و غیره احتمالا" کمتر از 50 نفر نبوده و برنامه ریزی مالی مناسبی برای کار پیش بینی شده بوده است .
- برای احداث سد از هیچ نوع سیستم انحراف سیل استفاده نشده و جسم سد حداقل 5 سری سیلابهای سالانه را از خود عبور داده است ،  آب چشمه بالادست به احتمال قوی به حوضچه ای منحرف شده و در طول اجرا مورد استفاده قرار می گرفته ، و این حوضچه مجهز به مجرایی برای تخلیه آب مازاد نیز بوده است .
- با پذیرش فرض های فوق نیروی انسانی بکار رفته در احداث سد 1250 نفر ماه تخمین زده می شود که با توجه به عدد تقریبی مذکور و حجم کار انجام شده ، هرگاه در نظر آوریم که بولدوزر ، کامیون ، امکانات فعلی آتشباری ، تجهیزات مدرن نقشه برداری ، فولاد ، سیمان و غیره در دسترس سازندگان سد نبوده است جنبه های با ارزش دیگری از احداث سد قجور روشن میشود .

دیدگاههای تاریخی و باستانشناختی

معماری
مصالح بکار رفته در سد ، سنگ لاشه مخلوط در ملات ماسه و آهک با دانه بندی درشت است که در میان دو جدار (پوسته) سنگی از سنگهای بادبر قرار دارند . سنگهای بادبر بصورت نخ کشی (بدون بند) رویهم قرار داده شده اند و یک پی بند (باستیون) در وسط سد استحکام آنرا تضمین کرده است .
سقف مجراهای آبگیر و تخلیه رسوب بصورت قوسی کار شده و دهانه خروجی آنها بروش طاقهای ساسانی روی دو پاطاق سنگی که در طرفین قرار دارد ساخته شده است ، لیکن بستن طاق در میانه آن با دو سنگ کلید انجام پذیرفته است .

قدمت
در نیمه چپ سد روی پوسته پائین دستی و در نزدیکی تاج کتیبه ای از جنس سنگ آهک قرار دارد که روی آن نوشته شده "این سد در تاریخ 1323 شمسی توسط مرحوم حسین علی سردار افشار بنا و فرزندش فتحلعی افشار (آنرا) در سال 1328 باتمام رسانید" . اما وجود کتیبه دیگری در بالای دریچه تخلیه رسوب که کلمات حک شده برآن بشدت مخدوش شده است ، تاریخ فوق را مورد تردید قرار میدهد . احتمالا" تاریخ بنای سد به قبل از زمان مذکور بر میگردد . در سالهای اخیر یک مرحله تعمیر ناهماهنگ در نیمه راست تاج سد و پوسته بالادستی آن با استفاده از بتن و دهها تعمیر موضعی با استفاده از ماسه و سیمان صورت گرفته است که با مصالح اصلی سد همگونی ندارد و اصالت ساختمان سد را مخدوش نموده است.

 

 

منظره عمومی سد سنگی قجور (دید از جنوب غربی)


منظره عمومی سد سنگی قجور (دید از غرب)
I- سرریز اضطراری II- پی بند میانی


منظره عمومی دریاچه پشت سد (دید از جنوب به شمال)
I- ورودی آب چشمه به دریاچه II- داغاب دریاچه


منظره عمومی دریاچه پشت سد (دید از جنوب شرقی به شمال غربی)
I- آبراهه منتهی به دریاچه II- سنگ آهک های جناح چپ سد


ساحل راست دریاچه و ایستائی مطلوب آن




ساحل چپ دریاچه بلافاصله بالادست سرریز
I-  درختان خودرو در دریاچه II- واریزه ها و سنگهای سرگردان III- لایه های سنگ آهک


نمای نزدیک کتیبه رویه پائین دستی سد


نمای پائین دست سد و سنگ آهکهای تکیه گاه چپ
I- سنگهای سرگردان II- محل کتیبه


کتیبه قدیمی سد و صدمات وارده بر پنجه سد
I- تخلیه کننده تحتانی


نمای نزدیک کتیبه قدیمی و تخریبهای پنجه سد


موقعیت پی بند سد از روبرو و گیاهان زاید روی سد
I- مجرای هدایت آب سد که اکنون پوشیده از گیاهان خودروست


مقر داربست و بخشی از مرمتهای موضعی در بدنه سد که با استفاده از ماسه و سیمان در پنجه سد صورت گرفته است


خروجی تخلیه کننده تحتانی و تخریب های آن


خروجی یکی آبگیرهای سد و فرم اجرای آن با سنگ


فرم سنگ کاریهای یکی دیگر از خروجی های آبگیر 
I- پاطاق ها


خروجی بالاترین آبگیر در جناح راست
I- سنگ های کلید II- لایه کنگلومرای مارنی پی سد


خروجی یکی از آبگیرهای سد و گیاهان زاید مقابل آن


پله های دسترسی به دریچه ها و تخریبهای تاج سد در جناح چپ


نمای نزدیک پله های جناح چپ


نمای تخریب ها و نحوه اجرای سد بصورت بادبر و لاشه 
I- سنگهایی که بصورت بادبر کار شده (پوشه بالادستی سد)
II- سنگهایی که بصورت مخلوط سنگ لاشه و ملات کار شده


نمای نزدیک پوسته سد و مخلوط سنگ لاشه و ملات میانی


منظره تکیه گاه راست سد از تکیه گاه چپ
I- مرمت ناهمگون با بتن II- سنگ های آهکی دگر شیب


نمای نزدیک بخش ترمیم شده با بتن در روی تاج و پوسته بالادستی سد

 


 


بازدید:4293
آخرین به روزرسانی: 1396/06/19

« اقتصاد مقاومتی؛ تولید و اشتغال »

© تمامی حقوق این وب‌سایت، متعلق به شركت سهامی آب منطقه‌ای آذربايجان‌غربي است.  |  تولید و پشتیبانی: گروه دیبا