چهارشنبه, 29 دی 1395


تماس با ما

ارومیه - بلوار شهید باهنر - شرکت سهامی آب منطقه ای آذربایجان غربی
کد پستی : ۵۷۱۳۱۵۹۵۵۵۴
تلفن :  ۳۳۴۵۴۰۹۵ ـ ۳۳۴۴۷۰۵۲ ـ ۳۳۴۴۲۷۲۰ـ ۰۴۴
فکس : ۳۳۴۴۰۰۹۱ ـ ۰۴۴

ایمیل : info@agrw.ir
 

 

آمار بازدیدکنندگان
کاربران آنلاین :9
بیشترین بازدید همزمان:90
بازدید امروز :562
بازدید دیروز :984
کل بازدید :417639
میانگین بازدید :566
آخرین به روزرسانی:1395/10/29 14:10:02

 

تاسیسات قدیمی آب خانه دام

 

شهرستان سلماس بدلیل وفور آبهای سطحی از دیرباز عرصه طراحی و اجرای تاسیسات آبی مختلف بوده است . این تنوع علاوه بر تفاوت اهداف اجرائی ، ناشی از اختلاف توپوگرافی و زمین شناسی محل های اجرای طرحهای هم هدف نیز می باشد . دو مورد از تاسیسات قدیمی مهار آبهای سطحی برای تامین آب کشاورزی که در دو نقطه این شهرستان اجرا شده و از دیدگاههای مذکور قابل مقایسه با یکدیگر می باشند ، میتوان از سدهای قدیمی تازه شهر و خانه دام نام برد که هر دو هنوز پابرجا هستند و هریک شیوه خاص خود را در طراحی و اجرا دارند که متناسب با طبیعت هر محل می باشند ، گرچه شاید ابتکار بکار رفته در مخزن دوم تاسیسات خانه دام منبع الهامی برای سد تازه شهر بوده است .

موقعیت و راههای دسترسی

تاسیسات خانه دام در شهرستان سلماس و در فاصله 35 کیلومتری شمال شرق شهر سلماس قرار دارد . برای رسیدن به این محل میتوان از جاده سلماس - تسوج استفاده نمود . تاسیسات فوق در فاصله حدود نیم کیلومتری شمال پاسگاه رختار واقع در مسیر جاده مذکور در داخل یک مسیل نسبتا" تنگ در بالادست خط راه آهن قرار دارد . نزدیکترین روستا به محل سد ، خانه دام واقع در فاصله مستقیم 2.5 کیلومتری شمالشرق این تاسیسات می باشد . (از طریق جاده خاکی حدود 4 کیلومتر)

اهداف اجرائی و شرایط کنونی سد

تاسیسات آبی خانه دام با هدف جمع آوری و تنظیم آب دو چشمه کوچک و جریانهای سطحی سیلابی مسیلی که از غرب روستای خانه دام می گذرد ، جهت مصارف کشاورزی اراضی پائین دست و شرب روستائی که در محل فعلی پاسگاه وجود داشته ، احداث شده است . امروزه بخشی از این تاسیسات از حیز انتفاع خارج است و نقش خود را ایفا نمی نماید . (سد سنگی بالادست) ، اگرچه به لحاظ ساختار سد صدمه جندانی بدان وارد نشده است و بدنه و آبگیرهای آن سالم می باشند ، بخش دیگر یعنی مخزن ذخیره خاکی در پائین دست ، هنوز مورد بهره برداریست .

نوع تاسیسات آبی

اجزای تاسیسات قدیمی تامین آب خانه دام شامل یک سد سنگی چند منظوره در بالا دست ، بخشی از مسیل طبیعی به عنوان مجرای تخلیه رسوب و کانال انتقال ، یک سر دهنه آبگیر در کناره مسیل مذکور ، یک کانال کوتاه و یک مخزن ذخیره در پائین دست می باشد که در واقع یک سد خاکی با مصالح همگن می باشد .
بدنه سد سنگی از یک پوسته به ضخامت نیم متر در بالا دست ، یک بخش میانی به ضخامت 4 متر و یک پوسته به ضخامت نیم متر در پائین دست تشکیل شده  و مجموع ضخامت آن 5 متر می باشد ، پو سته ها با استفاده از قطعات ماسه سنگ و ملات ماسه آهک ساخته شده و دارای رگه های منظم می باشد و بخش میانی از سنگ لاشه هایی با ابعاد مختلف در خمیره ای از ملات مذکور ریخته شده که نقشی همانند هسته رسی سدهای خاکی دارد .
برای افزایش نفوذ ناپذیری سد ، حد فاصل سنگهای تشکیل دهنده رجهای پوسته های بالا دست و پائین دست نیز با همین ملات بند کشی گردیده که در طول زمان در اکثر نقاط شسته شده اند .
حداکثر ارتفاع تاج سد از پی 7.4 متر , طول تاج در حدود 43 متر و عرض تاج و پی 5.1 متر می باشد . ضخامت بدنه سد و راستای محور آن ثابت است و لذا در پلان به صورت مستطیل دیده میشود . پی سد مستقیماً بر روی لایه بسیار ضخیمی از ماسه سنگ گذاشته شده که در کف دره و جناحین آن رخنمون کرده است .
تاسیسات وابسته به این سد شامل یک سرریز از نوع اضطراری در تکیه گاه چپ به عرض 6 متر و عمق نیم متر است که در تاج سد پیش بینی شده است .
یک راه پله دو منظوره که هم سرریز آب زلال بوده و هم راه دسترسی به تاج سد ، در میانه سد اجرا شده که شامل 12 پله با خیز بلند و یک نورگیر می باشد و بدون سرپوش به تاج سد ختم می شود.
یک سرریز به عرض 30 سانتی متر و عمق 60 سانتی متر آب زلال سد را به داخل آن هدایت می نموده است که پس از طی پله های سنگی  در جلوی سد بر روی سنگ کف می ریخته و به محل برداشت می رفته است .
در سمت چپ راه پله مذکور دو دریچه آبگیر ( و تخلیه رسوب) و در سمت راست آن یک دریچه وجود دارد ، دریچه منتهی الیه سمت چپ دچار تخریب بیشتری شده و هنگام بازدید اولیه سیل تخته سنگی را در داخل آن قرار داده بود که از قدرت سیلابهای این محل خبر می دهد. راه پله دسترسی به تاج نشان از تعدد دفعات لازم برای رفتن به تاج برای اپراسیون دریچه ها دارد که از بالای تاج سد و به کمک شاخه های درخت و خار و خاشاک مسدود می شده اند . تعدد خروجیهای سد برای تسهیل تخلیه سیلاب و رسوبات مخزن بوده است . آب رها شده از سد در مجرای طبیعی مسیل جاری شده و در فاصله تقریبی 350 متر پائین تر به مدد یک سر دهنه آبگیر  به کانال کوتاهی منحرف  و از آن طریق به مخزن دوم میرسیده است . در حد فاصل سد و مخزن ذخیره پائین دست  هیچ اثری از نهر انتقال آب به چشم نمی خورد ، ولی با توجه به فرسایش پذیری شدید مصالح موجود در طرفین دره امکان وجود نهر موازی مسیل برای انتقال آب زلال منتفی نمی باشد .
مخزن دوم در ابتدای دشت قرار دارد و کاملاً بر اراضی کشاورزی پائین دست مسلط و در حال حاضر نیز مورد استفاده است .
مخزن مذکور که قطر آن حدود 50 متر می باشد با استفاده از موقعیت توپوگرافی مناسب و احداث یک دیواره خاکی از مارن رسی قرمز تا قهوه ای رنگ به ارتفاع 2 تا 6 متر و طول کل 420 متر بر روی مارنهای سبز رنگ ایجاد شده است  و مشکل فرار آب ندارد .در حال حاضر خروج آب از مخزن توسط یک لوله ( که به احتمال قوی در گذشته به صورت یک مجرای سنگی بوده) صورت میگیرد که مقدار آب آن با استفاده از یک چوب بلند از لبه مخزن کنترل می شود . شکل خاکریز در پلان به صورت L و پهنای آن بین 1.5 تا 6.5 متر است . عمق مخزن با توجه به پر شدن آن با رسوب ، حداکثر 3 متر است ، رسوبات شامل ماسه با دانه بندی یکنواخت  در ابتدای مخزن و رس در انتهای آن می باشد .
شکل کلی این مخزن در پلان به صورت یک گلابی خوابیده است که طول آن برابر 330 متر اندازه گیری گردید.

مصالح ساختمانی و منابع قرضه

کلیه مصالح بکاررفته در بدنه سد بغیر از آهک ، از محدوده ساختگاه این تاسیسات تهیه شده است . سنگها از مسیل و واریزه های دامنه ای ، خاک رس از دامنه ای و مخلوط رسی - ماسه ای ملات از کف مسیل برداشت شده است . آهک مصرفی از مکان دیگری حمل شده است .

دیدگاههای مهندسی

مخزن بالادست که با احداث سد خانه دام ایجاد شده وظیفه استهلاک انرژی سیلاب ها را داشته و از سنگ و ساروج ساخته شده است . توقف آب در این مخزن موجب نهشته شدن رسوبات میگردیده لذا دریچه تخلیه رسوب برای آن پیش بینی شده است . برای سیلابها ، حجم دقیقی قابل پیش بینی نبوده لذا یک سرریز اضطراری آزاد در تاج سد ساخته شده است .
بخاطر تعدد دفعات لزوم تردد به تاج سد برای مسدود کردن دریچه ها ، در بدنه سد پله های مناسب پیش بینی شده که چون روبه قبله بوده نورگیری هم برای آن تعبیه شده است تا از نور قابل دسترسی در طول روز برای روشن ساختن راه پله بهره گرفته شود . با مانور دریچه ها در مواقع لزوم رسوبات پشت سد شسته و به داخل مسیل ریخته میشد . (در پائین دست سد) ولی اینکار مشکلی برای مخزن پائین دست ایجاد نمی نمود زیرا که در راه مسیل قرار ندارد . با احداث یک سر دهنه با گل و لای و ماسه موجود در کف بستر انحراف آب رها شده از سد به داخل مخزن دیگر به سادگی میسر بود و در این مخزن ، آب کم رسوب فرصت صافتر شدن می یافت و از مجرایی که شرح آن گذشت ، به نهر خاکی و نهایتا" به محل مصرف میرسید . این پروژه در مقایسه با طرحهای فعلی ابعاد بزرگی ندارد ولی بینش بکار رفته در آن ستودنیست و نهایتا" سازندگان این تاسیسات را به هدف خود یعنی کنترل سیلاب ، گرفتن آب و رها ساختن رسوبات رسانده است .buy isotretinoin.

دیدگاههای تاریخی و باستانشناختی

معماری
سدخانه دام از جناحین به صخره ای واقع در طرفین مسیل تکیه دارد . دیواره آن دو جداره و از سنگهای رسوبی در ابعاد بزرگ و متوسط و با بهره گیری از ملات ماسه آهک ساخته شده است و بین دو جدار نیز قلوه سنگ های ریز و درشت در ملات ماسه و آهک با داده بندی درشت بصورت مخلوط ریخته شده است .
دسترسی به تاج سد از طریق میانه سد و توسط پله سنگی ارتباطی که در داخل بدنه سد تعبیه شده انجام میگرفته است .
کارگذاری سنگهای یکپارچه تخت از جنس رسوبی بربالای دریجه های انتقال آب و مسیر دسترسی به تاج تنها ویژگی معماری در سد مذکور می باشد . این روش کار از معماری کلیساهای اراضی واقع در منطقه الهام گرفته شده که سنگ های یکپارچه بربالای درگاههای ورودی کلیساها که لنتو نامیده میشود ، خاص معماری مذهبی این اقوام می باشد ، لازم به توضیح است که اقوام هیتیت که در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد بخش وسیعی از آناتولی شمالی را در دست داشتند از بانیان این روش در ساختمان سازی بوده اند .

قدمت
حدودا" در 800 متری پائین دست سد سنگی خانه دام ، مجاور پاسگاه انتظامی موجود در حد مرزی استان آذربایجان غربی با آذربایجان شرقی یک مکان تخریب شده تاریخی قرار دارد که قدمت آن به استناد مطالعه سفالهای لعابدار و سفالعای نوع اسکرافیتو ، متعلق به قرن 8 هجری است . این مکان در واقع یک روستای کوهپایه ای بوده که در مجاورت غربی مخزن پائین دست قرار داشته است . محوطه تاریخی موصوف بهنگام احداث خط راه آهن و نیز ایجاد پاسگاه انتظامی تخریب شده است ، براساس مدارک سفالی پراکنده در محل قدمت این آثار در حدود قرن هشتم هجری تعیین شده است که هم سن تاسیسات آبی خانه دام است .

نمای عمومی محل سد از پائین دست و فاصله حدود 100 متری


نمای نزدیک بدنه سد از پائین دست


نمای نزدیک راه پله دسترسی به تاج سد و جهت حرکت آب زلال سرریزی از سد


نحوه کار گذاشتن سنگ های سقف راه پله میانی سد


نمای نزدیک پوسته بالادست سد از جناح چپ مخزن


محل راه پله دسترسی به تاج سد

محل سرریز اضطراری و تخریب انجام شده توسط انسان (دید از ساحل چپ مخزن)

 


 


بازدید:3241
آخرین به روزرسانی: 1395/08/09

اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل

© تمامی حقوق این وب‌سایت، متعلق به شركت سهامی آب منطقه‌ای آذربايجان‌غربي است.  |  تولید و پشتیبانی: گروه دیبا