دوشنبه, 8 خرداد 1396


تماس با ما

ارومیه - بلوار شهید باهنر - شرکت سهامی آب منطقه ای آذربایجان غربی
کد پستی : ۵۷۱۳۱۵۹۵۵۵۴
تلفن :  ۳۳۴۵۴۰۹۵ ـ ۳۳۴۴۷۰۵۲ ـ ۳۳۴۴۲۷۲۰ـ ۰۴۴
فکس : ۳۳۴۴۰۰۹۱ ـ ۰۴۴

ایمیل : info@agrw.ir
 

 

آمار بازدیدکنندگان
کاربران آنلاین :9
بیشترین بازدید همزمان:90
بازدید امروز :649
بازدید دیروز :1425
کل بازدید :650999
میانگین بازدید :749
آخرین به روزرسانی:1396/03/08 12:15:58

 

سد سنگی ذخیره ای پناه کندی

فعالیت آتشفشانی کوه آرارات در کواترنر ، در حدود پانصد هزار سال پیش ، تاثیرات قابل ملاحظه ای برزندگی مردم در گذشته و حال داشته است . آثار باقیمانده از گدازه ها نشان از چند مرحله فوران میدهد که حاصل آنها با گذر از دره شهر ماکو خود را به دشت پلدشت و حتی کناره های ارس رسانده است ، در این بخش از کشور توده سنگ را برخلاف معمول روی آبرفتها و بعبارت ساده تر ، روی خاکها می بینیم . کشاورزی بر روی زمینی که عمدتا"از سنگ سخت تشکیل شده فنون خاص خود را طلب می نماید . سنگ سخت سیاهرنگ که در تابستانها بسیار گرم میشود و زمستانها آبها را در میان شکافهای خود فرو می برد . پس حتی اگر بتوان برای احداث نهر آنرا حفر نمود ، در انتهای نهر آبی وجود نخواهد داشت . این همه موجب گردید ساکنین منطقه راههایی برای جمع آوری خاک از طبیعت با بهره گیری از نیروهای موجود در محیط یعنی روش رسوب گیری از سیلابها را ابداع نمایند و برای مشکلات مهار و انتقال آب نیز به نحو مناسبی چاره بجویند .
سد سنگی ذخیره ای پناه کندی یکی از کارهای آبی گذشتگان در این دیار است که با شناخت کامل طبیعت منطقه احداث گردیده و از معماری بی نظیری برخوردار بوده و برآوردن نیازهای سازه ای با استفاده از مصالح محدود موجود در محل و دادن فرم زیبا و شکیل به دیواره اصلی سد قابل تحسین است .

موقعیت و راههای دستیابی

سد قدیمی پناه کندی در شهرستان ماکو در فاصله 8 کیلومتری جنوب شهر مرزی پلدشت و 500 متری غرب روستای پناه کندی واقع شده است . از روی جاده ، روستای مذکور در سمت شرق و سد پناه کندی در سمت غرب براحتی قابل رویت می باشند . برای رسیدن به محل سد میتوان از جاده آسفالته یولاگلدی - پلدشت استفاده نمود که از جاده ترانزیتی تبریز - بازرگان منشعب میشود . محل سد در کیلومتر 16 جاده انشعابی برروی یکی از سرشاخه های فصلی رودخانه زنگمار که خود به رود ارس می ریزد قرار دارد .

اهداف اجرائی و شرایط فعلی سد

هدف عمده احداث سد پناه کندی - تامین آب کشاورزی بوده است که هم اکنون نیز به نقش خود عمل می نماید . در سالهای اخیر با حفر چاههای عمیق و با مطرح شدن شبکه آبیاری و زهکشی دشت پلدشت ، توجه به آن کاهش یافته است .

نوع تاسیسات آبی

سد ذخیره ای سنگی پناه کندی از سدهای کوتاه بوده و داخل یک مسیل طبیعی ساخته شده است . این سد دارای یک دیواره اصلی در شمال دریاچه و دو دیوار فرعی در شرق آن می باشد . دیواره اصلی مجهز به یک آبگیر در بخش تحتانی است . یک شفت قائم (چاه) با مقطع چهارگوش در داخل بدنه سد برای اپراسیون دریچه آبگیر ساخته شده است . در پائین دست این دریچه یک اتاقک در ابتدای کانال آب بر ساخته شده که کاربری آن احتمالا" در رابطه با تخلیه رسوب سد می باشد .

مصالح ساختمانی و منابع قرضه

مهمترین مصالح ساختمانی بکار رفته در احداث دیواره های سه گانه سد پناه کندی سنگهای بازالتی می باشد که به وفور در منطقه وجود دارد . رسوبات ریزدانه بستر دریاچه عمدتا" توسط سیلابها و احتمالا" مقداری نیز توسط انسان از اطراف حمل شده است . خاک رس قهوه ای رنگ در بخش های غیر بازالتی دشت پلدشت گسترش دارد .

دیدگاههای مهندسی

بدلیل مارنی بودن بخش مهمی از حوزه آبریز رودخانه های زنگمار و ساریسو این دو رودخانه بار معلق بسیار زیادی با خود می آورند و اهالی منطقه برای پدید آوردن زمین قابل کشت در روی سنگهای بازالتی ، سیلاب ها را به روی بازالتها منحرف می سازند و با محدود نمودن گستره پخش آب پررسوب ، پس از تبخیر شدن آب ، گل و لای ته نشین شده را کشت می نمایند . این عمل که رسوب گیری از سیلاب چندین بار تکرار میگردد تا ضخامت خاک به حد مطلوب برسد . رسوبگیری از سیلاب در محل سد نیز صورت گرفته و لایه نفوذ ناپذیری را در بستر دریاچه گسترده است . شکل معماری سد بسیار جالب و در منطقه بی نظیر بوده و حداکثر پایداری را به سازه (دیوار اصلی) داده است . استفاده از رس در بین دو دیواره موازی برای محدود نمودن سطح آب دریاچه یعنی جلوگیری از فرار آب و نیز کاهش تبخیر آن از طریق افزایش عمق آب پشت سد بجای افزایش مساحت دریاچه اقدام موثری بوده است . در میانه دریاچه پشت سد دیواری پیش بینی شده که آب را از تراز مشخص به پائین تقسیم نموده و نیاز مستمر کانال آب بر شرقی را تامین میکرده است . در صورت نبود دیوار مذکور بدلیل شیب طبیعی زمین آب مخزن به سوی دیواره اصلی رفته و آبگیر شرقی از حیز انتفاع می افتاد .دریچه آبگیر سد بخصوص در پای دیواره اصلی در واقع نقش دریچه تخلیه رسوب را نیز بر عهده داشته است به نظر می رسد که کل سد به خصوص دیواره اصلی آن در یک فصل کاری احداث گردیده است . زیرا در غیر اینصورت احتمال تخریب بخش ناتمام سد توسط سیلابهای عبوری از مسیل وجود داشت . محل سد بگونه ای انتخاب شده که خط تراز حداکثر آب دریاچه کمترین تماس با بازالتها را داشته باشد .

دیدگاههای تاریخی و باستانشناختی

معماری
دیواره اصلی سد پناه کندی به طول 157 و ارتفاع 3.45 متر معماری ویژه ای دارد . بدنه سد دو جداره و ملات ریزی بین جداره ها با استفاده از رس و ماسه است . دیواره ها بصورت خشکه چین و بااستفاده از سنگهای بازالت ساخته شده و درز موجود بین آنها هم با سنگ های کوچک گرفته شده است . این نوع معماری پیشینه تاریخی داشته و از هزاره اول پیش از میلاد و به معماران و مردم اورارتو باز می گردد که در احداث ساختمانهای عمومی ، قلعه های سنگی ، سد و کانال سرآمد روزگار خود بوده اند .
این معماری با حفظ همان شیوه هنوز هم بصورت یک معماری بومی در شمال استان آذربایجان غربی خصوصا" در مناطق قره ضیاالدین تا ماکو مرسوم می باشد . وجود باستیون (پشت بند) های تقویت کننده دیوار اصلی ، بصورت نیم دایره های متوالی (تقارن انتقالی) برآمده در جبهه جنوبی سد و نیز استفاده از بریدگی های مضرس با پشت بندهای مکعب مستطیل جلو آمده در بدنه شمالی آن از موارد قابل توجه معماری سد است .

قدمت
احداث سد که به استناد منابع محلی به حدود 85 سال پیش باز می گردد توسط یکی از خوانین محلی بنام بیات ماکو انجام شده است .

 

دورنمای سد از جاده آسفالت پلدشت - یولاگلدی
I- سنگهای بازالتی II- پادگانه آبرفتی


نمای نزدیکتر دیواره اصلی سد از تکیه گاه راست
I- شفت II- اتاقک III- بازالت V- پادگانه آبرفتی


نمای نزدیک دیواره اصلی از پائین دست
I- پشت بندها II- انباشت مصالح کنده شده از سد


نمای نزدیک خروجی آب سد در پای دیواره اصلی


نمای پشت دیواره اصلی و دریچه تخلیه آب سد
I- رسوبات ریزدانه


نمای نزدیکتر دریچه تخلیه آب سد و رسوبات ریزدانه کف دریاچه


نمای نزدیک شفت و شیرکنترل آب خروجی که در تعمیرات سال 1360 به سد اضافه شده است


نمای نزدیک کف اتاقک


دیواره فرعی نخست در شرق دیواره اصلی سد (دید از جنوب به شمال)
I- تعمیرات سد با بتن II- خروجی آب سد


نمای نزدیکتر دیواره فرعی نخست در شرق دیواره اصلی سد (دید از غرب به شرق)
I- شفت II-اتاقک


دیواره فرعی دوم واقع در جنوب شرقی دیواره اصلی سد
I- رس ریخته شده بین دو دیواره موازی


دیواره سرریز داخلی بین دو قسمت دریاچه سد


نمای پایاب سد و نی های روئیده شده در آن (دید از جنوب به شمال)


نمای گوشه ای از دریاچه سد (دید از غرب به شرق)
I- روستای پناه کندی

 


 


بازدید:3140
آخرین به روزرسانی: 1395/08/09

« اقتصاد مقاومتی؛ تولید و اشتغال »

© تمامی حقوق این وب‌سایت، متعلق به شركت سهامی آب منطقه‌ای آذربايجان‌غربي است.  |  تولید و پشتیبانی: گروه دیبا